فوئاد حه‌قیقی
 

له‌م باسه‌ دا باس له‌ نموونه‌یه‌كی‌ پراكتیكیی‌ فیدرالیزم ده‌كه‌ین كه‌ فیدرالیزم، له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكادا ، ئه‌و سیستمه‌ فیدرالیستی‌یه‌ی‌ كه‌ له‌ ئه‌مریكادا پێڕه‌و ده‌كرێ‌ ، نموونه‌یه‌كی‌ تایبه‌ت و سه‌ركه‌وتووی‌ فیدرالیزم، له‌ جیهاندا كه‌ له‌گه‌ڵ‌ سیستم، فیدرالیستی‌یه‌ پراكتیك كراوه‌كانی‌ دیكه‌دا ، جیاوازی‌ به‌رچاوی‌ هه‌یه‌ . ئه‌مریكا سه‌ره‌تا یه‌كێك له‌ كۆڵۆنی‌یه‌كانی‌ بریتانیا بوو ، ساڵی‌ 1776 سه‌ربه‌خۆیی‌ خۆی‌ له‌م وڵاته‌ راگه‌یاند ئه‌و كات له‌ 13 كۆڵۆنی‌ پێك ده‌هات، ساڵی‌ 1783 یه‌كه‌مین یاسای‌ بنه‌ڕه‌تی‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان نووسرا ، به‌ڵام ئه‌م یاسایه‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ كه‌می‌ به‌ ناوه‌ند ده‌دا و ویلایه‌ته‌كان ده‌سه‌ڵاتیان زۆر له‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ حكوومه‌تی‌ ناوه‌ندیی‌ زیاتر بوو، به‌ڵام ناڕه‌زایه‌تی‌ له‌ سه‌ر ئه‌م یاسایه‌، هه‌ر رۆژ زیاتر ده‌بوو ، هه‌ر بۆیه‌ نوێنه‌رانی‌ په‌رله‌مانی‌ ئه‌و كاتی‌ ئه‌مریكا ناچار بوون كه‌ له‌ ساڵی‌ 1787 دا، یاسایه‌كی‌ بنه‌ڕه‌تی‌ نوێ‌ داڕێژن ، كه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ حكوومه‌تی‌ ناوه‌ندیی‌ زیاترده‌كرد. ئه‌م یاسایه‌ له‌و كاته‌وه‌ تاكوو ئێستا هه‌روه‌ك خۆی‌ ماوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام به‌ پێی‌ پێویستی‌یه‌كانی‌ هه‌ر قۆناغ و سه‌رده‌مێك، پاشكۆیه‌كی‌ به‌ مه‌به‌ستی‌ چاكسازی‌ و هه‌موار كردن پێوه‌ی‌ زیاد كراوه‌، تاكوو له‌ گه‌ڵ‌ پێویستی‌یه‌كانی‌ سه‌رده‌م دا بگونجێ‌ و، توانای‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی‌ به‌هه‌ر هه‌ڵومه‌رجێك هه‌بێ‌ ، ئه‌م یاسایه‌ تاكوو ئێستا 27 جار هه‌موار كراوه‌یان چاكسازی‌ تێدا كراوه‌ و پاشكۆی‌ پێوه‌ لكێنراوه‌ . ئه‌م یاسایه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ به‌ نووسراوی‌ (مدون ) به‌ دووشێوه‌ دابه‌ش و دیاریكرد ، یه‌كه‌م له‌م شێوه‌ی‌ ئاسۆییانه‌ دا كه‌ ده‌سه‌ڵات له‌ ناوه‌ند به‌ سه‌ر سێ‌ ده‌زگای‌ سه‌ره‌كی‌دا دابه‌ش كرا، كه‌ ئه‌وانیش بریتین له‌: 1 ـ ده‌زگای‌ یاسادانان 2 ـ ده‌زگای‌ راپه‌راندن 3ـ ده‌زگای‌ داد ،كارو ئه‌ركی‌ ئه‌م سێ‌ ده‌زگایه‌ لێك جیایه‌ ، به‌ڵام له‌ هه‌مانكاتیشدا چاودێری‌ به‌ سه‌ر یه‌كتردا ده‌كه‌ن وهه‌فدووكۆنترۆڵ‌ ده‌كه‌ن. دووه‌م ده‌سه‌ڵات له‌ شێوه‌ی‌ ئه‌ستوونی‌ یانه‌دا ، دابه‌ش كرا .كه‌ئه‌میش به‌م شێوه‌یه‌یه‌ ، هێندێ‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ دیاریكراو و روون به‌ حكومه‌تی‌ ناوه‌ندی‌ درا و ، ماباقی‌ ده‌سه‌ڵاته‌كان به‌ حكوومه‌ته‌ ویلایه‌تی‌یه‌كان درا ، له‌ شێوه‌ی‌ ئه‌ستوونی‌یانه‌دا واته‌ ده‌سه‌ڵات به‌ سه‌ر حكوومه‌تی‌ ناوه‌ندیی‌ و حكوومه‌ته‌ ویلایه‌تی‌یه‌كان دا دابه‌ش كرا .
له‌م باسه‌ دا سه‌ره‌تا باس له‌ دابه‌شبوونی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ئاسۆیی‌ ده‌كه‌ین و پاشان ئه‌ستوونی‌ ، هه‌ڵبه‌ت له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ئه‌مریكا دا وه‌كوو سیستمێكی‌ فیدرالیستی‌ سه‌ركه‌وتوو.
وه‌ك باسمان كرد له‌ ناوه‌ند و له‌ شێوه‌ی‌ ئاسۆیی‌دا ، ده‌سه‌ڵات به‌ سه‌ر سێ‌ ده‌زگادا دابه‌ش ده‌كرێ‌ ، یاسادانان ، راپه‌ڕاندن و داد . ده‌زگای‌ یاسادانانی‌ ئه‌مریكا له‌ دوو په‌رله‌مان پێك دێ‌ ، كه‌ بریتین له‌ : سه‌نات و كۆنگرێس . له‌ سه‌نات یاخود ئه‌نجومه‌نی‌ پیرانیشی‌ پێ‌ ده‌گوترێ‌ ، هه‌موو هه‌رێمه‌كان به‌ یه‌كسانی‌ هه‌ر یه‌ك دوو نوێنه‌ریان هه‌یه‌ ، گه‌وره‌یی‌ و بچووكیی‌ ویلایه‌ته‌كان ،یان زۆری‌ و كه‌می‌ حه‌شیمه‌ت هیچ جیاوازی‌یه‌ك له‌ ناردنی‌ نوێنه‌ر بۆ سه‌نات له‌ لایه‌ن ویلایه‌ته‌كانه‌وه‌ دروست ناكا، سه‌رجه‌م سه‌ناتۆره‌كان 100 كه‌سن ،كه‌ بۆ ماوه‌ی‌ 6 ساڵ هه‌ڵده‌بژێردرێن .. به‌ڵام هه‌ر دوو ساڵ‌ جارێك یه‌ك له‌سه‌ر سێی‌ ئه‌م ئه‌ندامانه‌ هه‌ڵده‌بژێردرێنه‌وه‌ . پاشان ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌ران یاخود كۆنگرێسه‌، سه‌رجه‌م ئه‌ندامانی‌ ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌ 435 كه‌سن كه‌ راسته‌وخۆ له‌ لایه‌ن هاووڵاتیانی‌ هه‌موو ویلایه‌ته‌كانه‌وه‌ هه‌ڵده‌بژێررێن ، هه‌موو ئه‌ندامانی‌ كۆنگرێس هه‌ر دوو ساڵ جارێك هه‌ڵده‌بژێرێنه‌وه‌ . به‌ڵام له‌ هه‌ڵبژاردنی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌ران ، واته‌ كۆنگرێس دا ، هه‌ڵبژاردنی‌ نوێنه‌ره‌كان به‌ پێی‌ حه‌شیمه‌ت جیاوازیی‌ هه‌یه‌ . بۆ نموونه‌ ویلایه‌تێكی‌ وه‌كوو وایۆمینگ كه‌ نزیك به‌ 500 هه‌زار كه‌س حه‌شیمه‌تی‌ هه‌یه‌، له‌ سه‌نات دا له‌ گه‌ڵ ویلایه‌تی‌ كالیفۆرنیای‌ 34 ملێون كه‌سی‌دا ، به‌ یه‌كسانی‌ هه‌ریه‌ك دوو نوێنه‌ریان هه‌یه‌ . به‌ڵام ئه‌م شته‌ له‌ كۆنگرێس دا جیاوازه‌ ، لێره‌دا وایومنیگ ته‌نیا نوێنه‌رێكی‌ هه‌یه‌ ، به‌ڵام كالیفۆرنیا له‌ ساڵی‌ 2000، دا 53 نوێنه‌ری‌ له‌ كۆنگرێس دا هه‌بوو . هه‌م سه‌ناتۆره‌كان و هه‌میش نوێنه‌رانی‌ كۆنگرێس راسته‌وخۆ له‌ لایه‌ن ها ووڵاتیانی‌ ئه‌مریكاوه‌ هه‌ڵده‌بژێررێن، ویلایه‌ته‌كانیش هه‌ر یه‌ك بۆ خۆیان خاوه‌ن یاسای‌ تایبه‌ت خۆیانن ، واته‌ هه‌ر ویلایه‌تێك یاسای‌ بنه‌ڕه‌تی‌ تایبه‌ت به‌ خۆی‌ هه‌یه‌ ، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ یاسای‌ بنه‌ڕه‌تی‌ گشتی‌ وڵات ، كه‌ هه‌موو ویلایه‌ته‌كان بێ‌ جیاوازیی‌ ده‌بێ‌ پێڕه‌وی‌ لێبكه‌ن. هه‌روه‌ها ویلایه‌ته‌كان هه‌ریه‌ك بۆ خۆیان ئه‌نجومه‌نی‌ سه‌نات و ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌رانی‌ تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌یه‌ ، واته‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌كه‌ سه‌نات و كۆنگرێس له‌ ناوه‌ند دا هه‌یه‌ و، هه‌موو ویلایه‌ته‌كان تێدا به‌شدارن و،نوێنه‌ریان له‌،واندا هه‌یه‌، هه‌ر ویلایه‌تێكیش دوو ئه‌نجومه‌نی‌ تایبه‌ت به‌ خۆی‌ هه‌یه‌، جگه‌ له‌ ویلایه‌تی‌ نێبراسكا كه‌ ته‌نیا ئه‌نجومه‌نێكی‌ هه‌یه‌،به‌ پێی‌ یاسای‌ بنه‌ڕه‌تی‌ كۆنگرێس ئه‌م ده‌سه‌ڵاتانه‌ی‌ هه‌یه‌:هه‌موو ئه‌ویاسانه‌ی‌ سه‌باره‌ت به‌ باج داده‌ ڕێژرێن ، ده‌بێ‌ یه‌كه‌مجار بخرێنه‌به‌رده‌ست كۆنگرێس . هه‌موو یاساكانی‌ دیكه‌ش یه‌كه‌م جاریان ده‌خرێنه‌ به‌رده‌ستی‌ سه‌نات یان ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌ران ، واته‌ كۆنگرێس . به‌ پێی‌ یاسای‌ بنه‌ڕه‌تی‌ هه‌ندێ‌ بڕیاری‌ دیكه‌ش له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ كۆنگریس دایه‌ ، وه‌كوو بریاری‌ هه‌ڵگیرسانی‌ شه‌ڕ ، رێكخستنی‌ كاروباری‌ بازرگانی‌ له‌گه‌َل وڵاتانی‌ دیكه‌دا ، ده‌ركردنی‌ بڕیاری‌ پێویست له‌ باره‌ی‌ شێوه‌ی‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌ حكوومه‌ته‌وه‌ ، چاودێریكردنی‌ له‌ چاپدانی‌ دراو وهاوسه‌نگكردنی‌ به‌های‌ دراو و هێندی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ دیكه‌ش .
دووه‌مین ده‌سه‌ڵات له‌ سه‌ر ئاستی‌ فیدراڵ‌ ، ده‌زگای‌ راپه‌ڕاندنه‌ ، كه‌ له‌ سه‌رۆك كۆمار و كۆشكی‌ سپی‌دا خۆی‌ ده‌بینێته‌وه‌ ، سه‌رۆك كۆماری‌ ئه‌مریكا به‌ یه‌كێك له‌ به‌ ده‌سه‌ڵات ترین و به‌هێزترین كاربه‌ده‌ستانی‌ جیهان ناسراوه‌ ، به‌ڵام به‌وحاڵه‌ش له‌ زۆر لایه‌نه‌وه‌ یه‌كێك له‌ سنووردارترین كاربه‌ده‌ستانی‌ جیهانیشه‌ . به‌پێچه‌وانه‌ی‌ زۆر له‌ سیستمه‌ فیدراڵه‌كانی‌ دیكه‌ ، سه‌رۆك كۆمار یان سه‌رۆكی‌ ده‌زگای‌ راپه‌ڕاندن له‌ لایه‌ن په‌رله‌مانه‌وه‌ هه‌ڵنابژێردرێ‌ ، ئه‌گه‌ر راستتر بڵێین سیستمی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ ئه‌مریكا ، سیستمی‌ په‌رله‌مانی‌ نیه‌ ، به‌ڵكوو سیستمی‌ سه‌رۆك كۆماری‌یه‌ به‌ڵام له‌ودا ده‌سه‌ڵاته‌كانی‌ دیكه‌ش خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتێكی‌ به‌هێزن . به‌ڵام جیاوازی‌یه‌كی‌ دیكه‌ش كه‌ سیستمی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ سه‌رۆك كۆماریی‌ ئه‌مریكا له‌ گه‌ڵ‌ وڵاتانی‌ دیكه‌دا هه‌یه‌تی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌، سه‌رۆك كۆمار گه‌رچی‌ به‌ ده‌نگی‌ خه‌ڵك هه‌ڵده‌بژێررێ‌ ، به‌ڵام راسته‌وخۆ ده‌نگ به‌ پاڵێوراوه‌كانی‌ سه‌رۆك كۆماریی‌ نادرێ‌، به‌ڵكوو ئه‌ندامانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ (شورای‌) هه‌ڵبژاردن ، واته‌ ئێلێكتۆراڵ كالێج، هه‌ڵده‌بژێرن. دواتر ئه‌م شورایه‌ سه‌رۆك كۆمار هه‌ڵده‌بژێرێ‌ ، ئه‌م شورایه‌ له‌ 538 ئه‌ندام یان ئێلێكتۆر پێك دێ‌ . كه‌ هه‌ر چوار ساڵ‌ جارێك له‌ مانگی‌ دیسامبردا بۆ هه‌ڵبژاردنی‌ سه‌رۆك كۆمار پێك دێ‌ و، هه‌ر ویلایه‌تێك به‌ پێی‌ ژماره‌ی‌ حه‌شیمه‌ته‌كه‌ی‌ له‌ودا نوێنه‌ری‌ ده‌بێ‌ له‌ رۆژی‌ هه‌ڵبژاردن دا هاووڵاتیان ده‌نگ به‌ پالێوراوێكی‌ سه‌رۆك كۆماری‌ ده‌دن. هه‌ریه‌ك له‌و پاڵێوراوانه‌ له‌ هه‌ر ویلایه‌تێك دا ده‌نگی‌ زۆرتر بهێنێته‌وه‌ ده‌نگی‌ هه‌موو ئێلێكتۆراله‌َكانی‌ ئه‌و ویلایه‌ته‌ ده‌باته‌وه‌ . هه‌ر پاڵێوراوێك بۆ ئه‌وه‌ی‌ ده‌ربچێ‌ ، ده‌بێ‌ له‌ كۆی‌ 538 ده‌نگ ، 270 ده‌نگی‌ ئێلێكتۆره‌كان بباته‌وه‌ ، تاكوو به‌سه‌رۆك كۆماریی‌ هه‌ڵبژێردرێ‌ . كه‌وابوو هه‌ڵبژاردنی‌ سه‌رۆك كۆماریی‌ له‌ ئه‌مریكا ، هه‌ڵبژاردنێكی‌ دوو قۆناغه‌یه‌ . ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ی‌ كه‌ بۆ ده‌زگای‌ راپه‌ڕاندن ، كه‌ خۆی‌ له‌ سه‌رۆك كۆماریی‌ و كۆشكی‌ سپی‌دا ده‌بینێته‌وه‌ ، له‌ به‌رچاو گیراوه‌ بریتیین له‌، له‌ یاسای‌ بنه‌ڕه‌تی‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان دا هاتووه‌ كه‌ : ده‌سه‌ڵاتی‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌ له‌ ده‌ستی‌ سه‌رۆك كۆماری‌ ویلایه‌تی‌ یه‌كگرتووه‌كان ن ئه‌مریكادایه‌ ، هه‌روه‌ها له‌ جێگایه‌كی‌ دیكه‌ی‌ یاسای‌ بنه‌ڕه‌تی‌ داهاتووه‌ كه‌ ، سه‌رۆك كۆمار فه‌رمانده‌ی‌ گشتی‌ سوپا و هێزه‌ نیزامی‌یه‌كانی‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ئه‌مریكایه‌ و هه‌روه‌ها فه‌رمانده‌یی‌ سوپای‌ نیشتمانیی‌ ویلایه‌ته‌كانیشه‌ ، له‌ حاڵه‌تێك دا ئه‌گه‌ر ئه‌و سوپا نیشتمانییانه‌ بۆ به‌رگریكردن له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان بانگهێشت بكرێن . هه‌روه‌ها له‌ شوێنێكی‌ دیكه‌ی‌ یاسای‌ بنه‌ڕه‌تی‌ داهاتووه‌ كه‌ : پاش راوێژكردن له‌ گه‌ڵ سه‌نات و به‌ په‌سندكردنی‌ سه‌نات ، سه‌رۆك كۆمار ده‌سه‌ڵاتی‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌بێ‌ كه‌ په‌یماننامه‌ له‌ گه‌ڵ‌ لایه‌نه‌كانی‌ دیكه‌ مۆر بكا ، هه‌روه‌ها به‌شێكی‌ دیكه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانی‌ سه‌رۆك كۆمار ئه‌مانه‌ن : بالۆێزه‌كان ، وه‌زیره‌كان ، كونسوڵه‌كان ، دادوه‌ره‌كانی‌ دادگای‌ باڵاو هه‌موو پۆسته‌ به‌رزه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ نێو ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكا ده‌ستنیشان ده‌كا . به‌مانایه‌كی‌ دیكه‌ ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێ‌ كه‌ سه‌رۆك كۆمار مافی‌ ده‌ستپێشخه‌ری‌ پێشنیار كردنی‌ هه‌یه‌ له‌ بواری‌ : مۆركردنی‌ په‌یماننامه‌ ، دامه‌زراندنی‌ بالۆێزه‌كان و پۆسته‌ به‌رزه‌كانی‌ دیكه‌ . به‌ڵام مۆركردنی‌ په‌یماننامه‌ و ده‌ستنیشانكردنی‌ پۆسته‌ به‌رزه‌كان ده‌بێ‌ هه‌میشه‌ ره‌زامه‌ندیی‌ سه‌ناتی‌ له‌ سه‌ربێ‌ . به‌ڵام ئه‌گه‌ر دوو له‌ سه‌ر سێی‌ سه‌ناتۆره‌كان پێشنیاره‌كه‌ی‌ سه‌رۆك كۆمار په‌سند نه‌كه‌ن ، ئه‌و پێشناره‌ ره‌ت ده‌كرێته‌وه‌ .
ده‌سه‌ڵاتێكی‌ دیكه‌ له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكادا ، ده‌زگای‌داده‌ :كه‌ له‌ ده‌زگاكانی‌ دیكه‌ جیایه‌و ده‌سه‌ڵات و ئه‌ركی‌ تایبه‌ت به‌ خۆی‌ هه‌یه‌ ، دادوه‌ره‌كانی‌ دادگای‌ فیدراڵ‌ له‌ لایه‌ن سه‌رۆك كۆماره‌وه‌ پێشنیار ده‌كرێن و ، پاشان ده‌بێ‌ له‌ لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی‌ سه‌ناته‌وه‌ ، ره‌زامه‌ندی‌ یان له‌سه‌ر ده‌رببڕدرێ‌ . دادوه‌ره‌كان له‌ ئه‌مریكادا ئه‌ركێكی‌ قورسیان له‌سه‌رشانه‌ . ده‌بێ‌ له‌ یاری‌یه‌ سیاسه‌یه‌كان دا بێ‌ لایه‌نی‌ خۆیان به‌ ته‌واوه‌تی‌ بپارێزن . دادوه‌ره‌كان ماوه‌یه‌كی‌ زه‌مه‌نی‌ دیاریكراویان بۆ ئه‌و ئه‌ركه‌ نیه‌ ، به‌ڵكوو بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ له‌و پۆسته‌ دا ده‌مێننه‌وه‌ ، بۆیه‌ له‌ ده‌ركردنی‌ هیچ بڕیارێك ترسیان نیه‌ ، كه‌ كه‌س یان كه‌سانێك و ته‌نانه‌ت خه‌ڵكیش لێیان به‌ دڵ بگرن و، بۆ خولێكی‌ دیكه‌ هه‌ڵنه‌بژێررێنه‌وه‌ ، یان پۆسته‌كه‌یان دابه‌زێنرێ‌ بۆ پله‌یه‌كی‌ خواره‌وه‌تر.دادوه‌ره‌كان له‌ حاڵه‌تێك دا له‌ سه‌ر كار لاده‌برێن كه‌ ، كرده‌وه‌یه‌كی‌ تاوانكارانیان ناشیاو ناپه‌سندیان ئه‌نجام دابێ‌ ، كه‌ ره‌نگه‌ ببێته‌ هۆی‌ دادگایكردنی‌ دادوه‌ر له‌ كۆنگرێس دا و ، پاشان لابردنی‌ له‌ پۆسته‌كه‌ی‌. ده‌سه‌ڵاته‌كانی‌ ده‌زگای‌ دادی‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ئه‌مانه‌ن : جگه‌ له‌وه‌یكه‌ ئه‌م ده‌زگایه‌ رۆڵێكی‌ سیاسی‌ هه‌یه‌ ، به‌راورد له‌ نێوان یاسای‌ بنه‌ڕه‌تی‌ و ئه‌و یاسایانه‌دا ده‌كا كه‌ كۆنگرێس ده‌ری‌ ده‌كا ، هه‌روه‌ها له‌و په‌یماننامانه‌ش ورد ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ئه‌مریكا له‌ گه‌ڵ‌ وڵاتانی‌ دیكه‌دا ، مۆری‌ ده‌كا ئه‌م كاره‌ به‌و مه‌به‌سته‌ ده‌كرێ‌ ئاخۆ ئه‌و یاساو په‌یماننامانه‌ له‌ گه‌ڵ‌ یاسای‌ بنه‌ڕه‌تی‌ ئه‌مریكادا ، ده‌گونجێن ، یان نا .
پێویسته‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ش بكه‌ین كه‌ ، هه‌موو ئه‌وشتانه‌ی‌ كه‌ هه‌تا ئێستا سه‌باره‌ت به‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ناوه‌ندیی‌ یان حكوومه‌تی‌ فیدراڵ‌ باسكران ، له‌ حكوومه‌ته‌ ویلایه‌تی‌یه‌كانیش دا پێڕه‌و ده‌كرێن ، واته‌ هه‌ر ئه‌و سیستمه‌ی‌ كه‌ له‌ ئاستی‌ فیدراڵ‌ دا كه‌ڵكی‌ لێوه‌رده‌گیرێ‌ ، حكوومه‌ته‌ ویلایه‌تی‌یه‌كانیش كه‌ڵكی‌ لێوه‌رده‌گرن ، بۆ نموونه‌ ویلایه‌تی‌كان فه‌رمانداریان هه‌یه‌، كه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی‌ هاوشێوه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ سه‌رۆك كۆماره‌ ، هه‌روه‌ها هه‌روه‌ك ده‌سه‌ڵاتی‌ فیدراڵ‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ یاسادانان ، راپه‌ڕاندن كه‌خۆی‌ له‌ فه‌رمانداردا ده‌بینێته‌و، ده‌زگای‌ دادی‌ تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌یه‌ ، واته‌ هه‌ریه‌ك نیمچه‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ سه‌ربه‌خۆن. پرۆسه‌ی‌ یاسادانان له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكادا به‌ شێوه‌یه‌ ده‌بَی‌ ، سه‌رۆك كۆمار ده‌توانێ‌ پێشنیارێك بخاته‌ به‌رده‌م په‌رله‌مان ، هه‌موو ئه‌ندامێكی‌ كۆنگرێسیش ده‌توانێ‌ پێشنیار بكا و بیخاته‌ به‌رده‌م په‌رله‌مان . به‌ڵام ره‌نگه‌ هه‌ر پێشنیارێك پێوه‌ندی‌ به‌ یه‌كێك له‌ ئه‌نجومه‌نه‌كانه‌وه‌ هه‌بێ‌ ، بۆ نموونه‌ پێشنیاره‌كانی‌ پێوه‌ندی‌دار به‌ باج وه‌رگرتنه‌وه‌ ، ده‌بی‌ سه‌ره‌تا بخرێته‌ به‌رده‌م په‌رله‌مانی‌ نوێنه‌ران واته‌ كۆنگرێس . پاشان هه‌ر پێشنیارێك به‌ كومیته‌ی‌ تایبه‌ت به‌ خۆی‌ ده‌درێ‌ پاش ئه‌وه‌یكه‌ ئه‌و كومیته‌ راوبۆچوونی‌ خۆی‌ له‌ سه‌ر ده‌ربڕێ‌ و به‌ زۆرینه‌ی‌ ده‌نگ له‌ كومیته‌كه‌دا په‌سندی‌كرد ، ئه‌وجار له‌ په‌رله‌مان سه‌نات یان كۆنگرێس دا، ده‌خرێته‌ ده‌نگ دانه‌وه‌ ، به‌ڵام ئه‌گه‌ر بێتو كومیته‌ی‌ پێوه‌ندی‌دار كه‌ پێشنیاره‌كه‌ی‌ پێ‌ دراوه‌ ره‌تی‌ بكاته‌وه‌ ، ئیدی‌ كۆتایی‌ به‌ پرسه‌كه‌ دێ‌ ، به‌ڵام ئه‌گه‌ریش پێویست بكا ئه‌وا گۆڕانكاریی‌ له‌ پێشنیاره‌كه‌دا ده‌كا و پاشان ، ده‌یخاته‌ به‌رده‌م په‌رله‌مان بۆ تاوتوێ‌ كردن و پاشان په‌سند كردنی‌ . پاش په‌سند كردنی‌ پێشنیاره‌كه‌ ، ده‌چێته‌ به‌رده‌م سه‌رۆك كۆماربۆ ئه‌ویكه‌ په‌سند و واژۆی‌ بكا . به‌ڵام سه‌رۆك كۆمار ده‌توانێ‌ "ڤێتۆی‌ " بكاو ره‌وتی‌ بكاته‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م حاڵه‌ته‌ رووبدا پێشنیاره‌كه‌ دیسان بۆ په‌رله‌مان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر دوو له‌ سه‌ر سێی‌ هه‌ردوو په‌رله‌مان ، واته‌ سه‌نات و نوێنه‌ران ،ده‌نگ به‌وپێشنیاره‌ بده‌ن ئیدی‌ ئه‌گه‌ر به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ ویستی‌ سه‌رۆك كۆماریش بێ‌ لایه‌نی‌ یاسایی‌ به‌ خوۆه‌ ده‌گرێ‌ و ده‌بێته‌ یاسا هه‌ر له‌م پرۆسه‌یه‌دا دادگای‌ باڵاش یاساكه‌ ، تاوتوێ‌ ده‌كا ، كه‌ ئه‌گه‌ر له‌ گه‌ڵ‌ یاسای‌ بنه‌ڕه‌تی‌ وڵات دا ، ناكۆك بێ‌ ، له‌ ئه‌گه‌ریی‌ حاڵه‌تێكی‌ به‌م جۆره‌دا ده‌بێ‌ گۆڕانكاریی‌ تێدا بكرێ‌ و هه‌موار بكرێ‌ . به‌ڵام ئه‌گه‌ر كۆنگرێسیش بیهه‌وێ‌ بریارێكی‌ دادگای‌ باڵا هه‌ڵوه‌شێنێته‌وه‌ ، ده‌توانێ‌ ره‌شنووسی‌ هه‌مواركراوێك بۆ چاكسازی‌ له‌ یاسای‌ بنه‌ره‌تی‌دا بخاته‌ ڕوو . به‌م پێیه‌ پرۆسه‌ی‌ یاسادانان له‌ ئه‌مریكادا پرۆسه‌یه‌كی‌ گه‌لێك ئاڵۆزو دژواره‌ ، ئه‌گه‌ر هه‌ركات زۆرینه‌ی‌ په‌رله‌مانه‌كانی‌ سه‌نات و نوێنه‌ران له‌ گه‌ڵ‌ سه‌رۆك كۆماردا سه‌ربه‌ حیزبێك بوون له‌م حاڵه‌ته‌دا ، یاسادانان ئاسانتره‌ ، به‌ڵام ئه‌گه‌ر له‌ په‌رله‌مانه‌كاندا حیزبێك زۆرینه‌ بێ‌ به‌ڵام سه‌رۆك كۆمار له‌ حیزبه‌كه‌ی‌ دیكه‌، ئه‌م دۆخه‌ گه‌لێك ئاڵۆزو پڕكێشه‌ ده‌بێ‌ بۆیه‌ له‌م حاڵه‌ته‌دا په‌رله‌مانه‌كان و سه‌رۆك كۆماری‌ ده‌كه‌ونه‌ وتووێژدانوستانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌یكه‌ بتوانن له‌ سه‌ر ئه‌و یاساو پێشنیاره‌ی‌ كه‌ له‌سه‌ری‌ كێشه‌یان هه‌یه‌ ، رێكبكه‌ون . ئه‌م پرۆسه‌ی‌ یاسادانانه‌ كه‌ باسی‌ لێوه‌ كرا ، یه‌كێك له‌و بابه‌تانه‌ی سیستمی‌ كۆنترۆڵ‌ وچاودێری‌یه‌ .ئه‌وه‌یكه‌ تا ئێره‌ باسی‌ كرا شێوه‌ی‌ دابه‌شكردنی‌ ئاسۆی‌ یانه‌ی‌ ده‌سه‌ڵات له‌ نێوان سێ‌ ده‌زگای‌ سه‌رتاسه‌ری‌ له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووكانی‌ ئه‌مریكادا بوو، واته‌ ده‌زگاكانی‌ یاسادانان ، راپه‌راِندن و داد ، به‌ڵام هه‌روه‌ك له‌ سه‌ره‌تاشدا باسمان كرد ده‌سه‌ڵات جگه‌ له‌ ئاسۆیی‌ به‌ شێوه‌ی‌ ئه‌ستوونیش دابه‌ش ده‌كرێ‌ ، واته‌ له‌ نێوان حكوومه‌تی‌ ناوه‌ندیی‌ و حكوومه‌ته‌ ویلایه‌تی‌یه‌كاندا ، كه‌ له‌ 50 ویلایه‌ت پێك دێ‌ و هه‌ركامه‌یان خاوه‌ن ئه‌و تایبه‌تمه‌ندی‌یانه‌ن كه‌ له‌م باسه‌دا و له‌ پێوه‌ندی‌ له‌ گه‌ڵ‌ حكوومه‌تی‌ ناوه‌ندی‌دا باسمان كرد . گرنگترین بڕیارنامه‌